Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

Umloop Nr. 2 – Alt Crampas

De Båhnhoff

„Mit Gott un Damp dwars öwer de Insel“: Disse Botschaft künn man an den’n Toch läsen, de as ierster un an’n iersten Juli 1891 in den’n Båhnhoff Crampas/ Sassnitz inführt is. All siet de 1860- er Johren geef dat Gedanken, eene Iesenbåhn von Stralsund na Sassnitz führen to låten. Bit 1883 güng dat denn mit de Båhn all bit nå Bargen. Wiel öwer all klor wier, dat dor ünner noch een Håben bugt würden süllte, un de ok an de Båhn müsst, wihr dat klor: De Båhn müsst bit in den’n Håben gåhn. Klor wier man noch nich doröwer, wo de Håben hen süllte. Man dacht an Arkona, wiel dat gaut för de Schipperie up de Ostsee wier. Dat har denn öwer ok dat meiste Geld kost. Siet 1889 würd denn in Crampas/Sassnitz een Schutzhåben bugt. Dat wier denn ok de wesentliche Grund, dat de Båhn dorhen güng.

All bi de Eröffnung von den’n Båhnhoff stünn fast, dat de Båhnhoff in Crampas/Sassnitz nich dat En‘n sien süllte. Üm de Wiererführung bit in den’n Håben käm man nich herüm. Un so führte all in’n Harwst 1891 de Postdamper „Freya“ eene Prowfohrt von Sassnitz nå Trelleborg dörch. De Folg wier, dat dornå eene Postdamperlinie bestünn. Doch vörher süllte tonächst de Håben an’t Iesenbåhnnetz ran. Disse as „Hafenbahn“ beteekente Streck har up ne Läng von etwa 2 km een düchtiget Gefälle von 27% un wier dormit dunnemals eene von de steilsten Strecken in ganz Europa. Up de würd von 1897 bit 1998 mit Iesenbåhnen führt, beför de Fährverkiehr un dormit de Iesenbåhnverladung nå Mukran verleggt würd.

De Gemeindeplatz

Bit in de tweite Hälft von dat 19.Johrhunnert bleef Crampas dat, wat de Urt siet de Tiet in’t Middelöller wier: een lüttet Buerndörp, dat keen Minsch kennte. Doch ok hier füng de Tourismus – so as in de Nåhwergemeinde Sassnitz- so pö a pö an un bröchte tomindest för 3 Månde in den’n Sommer een bäten mihr Läben in den’n Urt. De Statistik tellte för dat Johr 1858 doch ümmerhen all 5 Badegäst för Crampas. Wenn de Tourismus ok hier mihr Bugerie bröchte, güng dit in Crampas nich so fix as in Sassnitz. De Hochtiet käm för Crampas vör allem dörch de Verbäderung von de Infrastruktur. So wieren dat de Båhnhoff, de Håben un dat Elektrizitätswark in Crampas. Un denn kümm‘t dortau, dat Crampas de bäteren Stüertaler harr. Bi de Vereinigung mit de ungeliebte Nåhwergemeinde Sassnitz in’t Johr 1906 har Crampas 1400, Sassnitz man gerad‘ 500 Inwåhners.

In de Gemeinde Crampas entstünn in den’n östlichen Deil von dat ursprüngliche Dörp blots eenen lütten Gemeindeplatz, een orrichet Dörpzentrum käm nienich in’ne Gäng‘. Dörch dit lütte Flagg flöt dunnemåls – so as ok in Sassnitz- eene Bäk. De „Crampasser Bach“ kæm ut de Stubnitz un löp hen un her dörch dat Dörp. So måkte dit Flagg Sinn för de Nutzung as eenen Wäscheplatz för alle Lüd. Denn geef dat hier ok noch Brä‘, an de all dat Niege för de Lüd stünn, ne Wårerpump un denn ok twee Backåbens. All dit måkte de Såk as Gemeindeplatz kommodig.

Dat E- Wark

In’t Johr 1896 grünnte de Buünnernähmer Carl Galitz up sienen Buhoff in Crampas dat Elektrizitätswark. Dit hier wier dat ierste in Vörpommern, dat för de Öffentlichkeit Strom måkte. Vörher öwer müssten all de Villen-Hotelbesitters von beid Gemeinden toseggen, dat se 600 Brennstellen afnähmen. In Crampas wier de Såk denn so, dat de Ünnernähmer Alexander Brand de Verdeilerdræt sülben betahlte, dorgägen müsst in Sassnitz de Gemeinde dat Verdeilnett köpen.

In’t Johr 1902 wier‘n dat all 5000 Brennstellen worden. Korte Tiet dornåh köffte de Berliner Firma ÆG dat Galitzsche E- Wark un de bugten wat Nieget. In’t Frühjohr 1909 füng man hier an, Strom to måken. 10 Johre later köffte denn de Gemeinde Sassnitz dissen Betrieb. An de Öwerlandzentrale würd Sassnitz 1926 anslåten. Liekers würd noch bit in de 1950 -er Johren hier sülben Strom måkt, bevör de Maschin’n afbugt würden. De Hüser würden u.a. Warkstäden för den’n Elektro-Anlagenbu.

An’t En’n von de 1990 er Johren würden de lerrigstahnen Hüser na de Grundlagen von den‘n Denkmalschutz saniert un de Komplex ward hüt as een soziokulturellet Zentrum mit ne Herberg‘ nutzt.

Gemeindeschol

„Der Unterricht bestand in Religion, Schreiben und Rechnen und wurde nur im Herbst und Winter abgehalten. Von den schulpflichtigen Kindern besuchte die Schule, wer Zeit und Lust hatte.“ So beschrifft de Sassnitzer Heimathistoriker Max Kruse de Schol- Situation an’n Anfang von dat 19.Johrhunnert. Un dat is wohr, bit wiet in dat 19. Johrhunnert besöchten de Gör’n sihr sporadisch de Schol. Bit in de 1840 -er Johren güngen de Gör’n von bei’d Dörper to Schol in eene Schün von den’n Crampasser Buern Wichmann. Kort dornå bugte man up friegen Acker eene lütte Schol up Crampasser Flagg.

Bei’d Dörper würden grötter un so kämen ok mihr Kinner. Man bugte 1892 denn in de Stubbenkammerstråt tonächst eene lütte Schol mit 2 Klassenrüm un 2 Liehrerwåhnungen. Öwer blots een por Johr later wier’t hier all wedder to eng. In’t Johr 1899 bugte man eenen Anbu an de nördliche Siet, de sick von den‘ n Stil an dat vörhandene Buwark anpasste. Doch hier all wier dat wedder to lütt un man versöchte, de Kinner för den’n Ünnerricht in Baracken ünnertobringen. Ierst na den‘ 2. Weltkrieg füng man an, mihrere niege Scholen in Sassnitz to bugen. In de olle Gemeindeschol hett man bit 2008 Ünnerricht måkt.

Johanniskirche

Von’t Middelöller bit to dat 19.Johrhunnert hürten de Dörper Crampas un Sassnitz tau dat Kirchspill Sagard. Un so würden all de kirchlichen Såken as Gottesdeinst, Truungen, Konfirmationen un Beierdigungen in Sagard afhollen. Dorbi wier dat bi Gräffnissen so, dat de Angehürigen un de Nåhwern dorbi hülpen, wenn de Liken wuschen un antreckt warden müssten. Dat måkten de Frugens. De Männer müssten den’n Sarg bugen. Dat wier Ehrensåk, dat man as Inwåhner de Lik bit Sagard begleit’t.

De ierste Gottesdeinst för de Urtschaften Sassnitz un Crampas würd an’n 14. Juli 1867 an den’n Faut von den’n Fahrnbarg afhollen. De Kosten för de Fohrten von den’n Preister müssten de Ba‘-Gäst as Kollekte betålen. Männigmal hüll man de Gottesdeinste in Gottes frieger Natur af. Wenn dat Wäder dat nich tolöt, güng man in den’n Spiessål von dat „Hotel zum Fahrnberg“. Af dat Johr 1868 wullte man ne eegen Kark bugen un sammelte in eene Vereinigung nu Geld dorför. Ierst süllte dat ne hölterne Kark warden, so as man dat ut den’n Nurden kennte. Dorför fünn man öwer keen Tostimmung. Un so hett man denn beslåten, eene Kark in neugotischem Stil to bugen. Na 3 Johren Butiet künn man de „St. Johanniskirche“ an den’n 24.Juni 1883 twischen de beiden Dörper Sassnitz un Crampas inweihen. Dat sick de Inwåhners von de beiden Gemeinden nich so recht verstahn bebben, künn man noch an de Sitzordnung bi de Gottesdeinste erkennen. Up de Westsiet säten de Crampasser un up de Ostsiet äben de Sassnitzer. Een von de Grün‘n för disse Frömdheit wier woll de ünnerscheidliche Entwicklung in den’n Tourismus bi de beiden Urtschaften.

Seemannshus

1896 käm Adeline Gräfin von Schimmelmann bi eene Rügenreis ok nå Göhren. De Urt wier dunnemåls noch een’n unbekannten Ba’urt un de frömden Fischer versöchten hier, bi de Inheimischen to Läbensmittel to kåmen. Wiel se öwer as Konkurrenten seihn würden, hasste man se un allto fix verföhlen se denn, fiern von eere mehrstens verarmten Fomilien, den‘n Alkohol. So fat’te se den’n Entsluss, een Heim för disse Seelüd to grünnen.

Un so is dit Hus, 1891 erricht, denn een Bispill för so een von Fru Gräfin von Schimmelmann grünn‘tet christlichet Seemanshus worden. De Seelüd un de Fischer künnten hier slåpen, Böker läsen, Spille spälen un bekämen Lebensmittel taun Läben. Dormit so wat denn ok orrig führt warden künn, grünn‘te man 1890 een’n Verein, de denn later ok dit Hus in Crampas öwernöhm. Öwer dat keem to’n Maless twischen de Gräfin un den’n Verein, de Verbinnung güng intwei. Un denn schimpte de Gräfin in eehr eigen Zeitungen männigmal öwer de Arbeit in dat Hus. So meente se ton Bispill, dat de Verein dat Seemannshus för een „schönes Hotel für Badegäste“ måkt harr. Un wohrhaftig, 1906 künn man so läsen, dat ut dat Seemannshus woll een „Restaurant und Logierhaus Seemannsheim“ worden wier.

De berühmteste Besitter wier woll sekerlich de ierste dütsche Berufsdüker David Lunck. Ünner den’n Namen „Haus Seeadler“ har in de 1920 -er Johren hier de „Sassnitzer Dampfschifffahrtsgesellschaft“ ehr Domizil. Dornå würd dat Hus een Wåhnhus.

Dat Hotel Walfisch

Dat Hus wier för 10 Johr woll dat vörnähmste Hotel in Crampas un wier as Kurhus för dat niege Villenviertel dacht: dat „Hotel zum Walfisch“. Dat Tempo, mit dat sick de Frömdenverkiehr in Sassnitz anlöt, geef dat hier in Crampas nich. Un so käm dat denn, dat näben den’n Walfisch nich allto væl von de Planungen von de Stralsunner in’ne Gäng käm. An‘n 8.Juli 1872 måkte de Stralsunner Herrmann Hintze den’n Walfisch up. Kort dornå geef dat een prächtiget Fest to de Eröffnung mit den‘n „Herzoglich Sächsischen Hofpianisten“ Bratfisch un den’n Opernsänger Milder.

Von de Bugerie her dacht man woll bi all de Hüser dunnemals nich an allto langet Läben. Gäst wåhnten blot’s de 3 Sommermande hier, de anner Tiet stünnen disse Hüser leer. Man dacht dormåls so an de 60 Johren, de de Hüser stahn süllten. De „Walfisch“ müsste so all na 10 Johr to‘n iersten Mål saniert warden.

In de 1890 -er Johren bekäm dat Hus den’n Namen „Strandhof“ un wier nu bit in de 1990-er Johren een Wåhnhus. Un grad wägen de billige Bugerie un döch fählende un slichte Reparaturen güng dat mit dat Hus ümmer wierer bargdål. In’t Johr 1998 würd de olle „Walfisch“ afräten.

Villa Meereswelle

So as dat för Sassnitz güll, süllte ok Crampas eene gode Tokunft hebben. Platz för de Bugerie wier hier væl mihr un vör allem billiger to hebben. Man künn grötter un fiener bugen. Un so künn’t sogor sin, dat Crampas de Nåhwern in Sassnitz in den’n Tourismus öwerhålt. In’t Johr 1872 fün’d sick in Stralsund een Konsortium ut de Herren Seitz, Kindt, Teichen un Walter tosåmen. Se wullten na ehren Plan an’t Hochöwer von Crampas 15 bit 20 Villen in ünnerschiedliche Architektur un in versett’te Platzierung bugen. De Utsicht up dat Meer süll nich verbugt warden können un an een Kurhus mit Sål wier ok dacht. Un wiel de Crampasser to Anfang mit den‘ n Frömdenverkiehr nich væl in’n Sinn har’n, hebben de Herren ut Stralsund de Rull as Förderer von dat „Seebad Crampas“ öwernåhmen. Up ehre Kosten löten se an’n Stran’n Ba’anstalten bugen un har’n so ok de Gewinne för sick. De Stüern güngen öwer in de Gemeindekass von Crampas.

De „Villa Meereswelle“ is öwer de Jahrhunnerte kum verännert worden un steiht hüt as Bispill för all de nich vullstännig bugten vælen Villen. Se is so ok een Symbol för de hochfleigenden Dröm in de Grünnertiet worden.

Ganz ut Holt

„Das Gebäude wird in Fachwerk theils mit Bretterwände theils ausgemauert ausgeführt und mit Dachpappe eingedeckt. Außer eine Küche, welche massiven Schornstein und Brandmauern erhält sind keine Feuerungsanlagen vorhanden da eine Heizung der Wohnungen nicht statthaben soll“. Disse Uttoch ut den’n Buantrag von den’n Timmermeister Walter to den‘ Niebu von een „Logierhaus für Badegäste in Crampas“ ut dat Johr 1881 un de Utführung måken klor, dat disse Oort von Hüser man blots för de Sommertiet dacht würd un vör allem för ne korte Tiet Profit afsmieten süll. Üm so mihr möt man sick wunnern, dat disse Hüser männigmal öwer 100 Johren stünn’n.

Öwer de Geschicht von dit Hus geef dat mihrere Läuschen. De woll bekannteste güng up den’n Slossniebu in Dwasaieden in den‘n Westen von Sassnitz trüch. De Herr Walter wier as Bumeister mit an dissen Bu beteiligt. Bi de Bugerie föl væl Holt an un dorut sall he denn fix mål ees de „Villa Walter“ bugt hebben. Un so heet denn de Villa ok bit in de 1890-er Johren, bevör dat Hus denn den’n Namen „Prinz Heinrich von Preußen“ bekäm. Un de süll doch wohrhaftig ok mål dor wåhnt hebben.

Na den’n 1. Weltkrieg för korte Tiet wier hier een Lazarett, dornå wåhnten hier 16 Fomilien in. De Sassnitzer seggten ümmer kort „Prinz Heinrich“ to dit Hus, dat in’t Johr 1999 afräten worden is.

Hus vun de Frolleins

Eegentlich wesselten de Besitters von Pensionen un Hotels duernd. Doch dat geef ok Hüser, in de dat anners wier. So een Bispill, dat dat Hotel in Fomilienbesitz bleef, wier dat von de Geschwister Koch.

Dorbi leech dat Grundstück von de Crampasser Fomilie Koch mitten mang von dat Flagg, dat een Stralsunner Konsortium hier båben för een grotet Villenprojekt dacht har. All in‘t Johr 1880 bugte hier Fritz Koch een Logierhus. As Vadder Fritz all sihr tiedig sturben wier, öwernähmten ganz fix de düchtigen Döchter Friederike, Marie un Caroline dat Hus un benömten dat denn „Geschwister Koch“. Glieks bugten se dat Hus to een Hotel üm un måkten dat öwer væle Johre to eens von de grötteren Hotels in den’n Urt. Ganz besonners wihr de grote Sål. Væle Lüd kämen denn in de 1930 -er Johren in dat Kino mit den’n Namen “RIO- Lichtspiele“. So as ok de mehrsten Hüser von disse Oort wür’d ok dis Hotel nå den’n Krieg to Wåhnungen måkt. De Kinobetrieb güng noch bit in de 1950-er Johren un ut den’n Saal wür’d een Lagerrum. Gliektiedig güng dat Hus an de Evangelische Kark.

Doch dat Hus verföl ümmer mihr, kort nå de politische Wen’n füng man in’t Johr 1991 dormit an, dat Hus to een Mehrgenerationenhus ümtobugen. Ünner den‘n Namen „Grundtvighus“, na eenen dänischen Schriftsteller un Theologen Frederik Grundtvig, gifft dat dortau siet 2000 wedder Kino to seihn. Un so kamen Lütt un Grot, Gäst un Lüd ut Sassnitz giern wedder in dit Hus.